Door: Jan-Pieter Everaerts

Publicatie: Uitpers, 13-8-2017)

Facebooktwittergoogle_plusmail

Wat is er nu feitelijk aan de hand? Wat wordt ons verzwegen?

1: Wat voorafging: dit was niet de eerste voedingscrisis

In zowat heel de berichtgeving over de gif-eieren wordt vaak alleen de ‘dioxinecrisis’ als vergelijkingspunt gehanteerd. Ter herinnering: “In 1999 bleek dat dioxine via de vetsmelterij Verkest rond 18-19 januari in een opslagtank was terechtgekomen, omdat transformatorolie bij de andere vetten was beland. Tot het einde van de maand werd met pcb’s gecontamineerd veevoeder geleverd aan verschillende veevoederbedrijven. Begin maart werden sterfte en verminderde leg vastgesteld bij kippen. Verder onderzoek bracht de dioxineverontreiniging aan het licht. De resultaten werden pas eind april bekend.”

Volgens een VRT-bericht van 13 april 2015 had “de dioxinecrisis van 1999 zwaardere gevolgen voor de volksgezondheid dan tot nu werd aangenomen. Dat becijferde de Gentse kankerspecialist Nik Van Larebeke aan de hand van officiële Vlaamse gezondheidsgegevens. Het zou gaan om 20.000 extra kankers bij vrouwen en nog meer bijkomende gevallen van suikerziekte en hoge bloeddruk. ”

Overigens zitten er ook nu nog dioxines in sommige eieren. Met name van scharrelkippen. Onze lucht is immers zo verontreinigd dat daardoor ook onze bodem vervuild is. “De concentraties in eieren van vrije uitloopkippen” blijken soms “hoog – en soms zelfs schrikbarend hoog” te liggen.

Naast de dioxinecrisis hadden we dan ook nog in 2012 het besmet melkpoeder, het paardenvleesschandaal in 2013 en reeds in 2014 werd in een Kempens bedrijf fipronil aangetroffen.

Vergeten we ook niet al de vervuiling in vissen, al de resten van pesticiden in groenten en fruit …

De alvast qua beelden meest ‘spectaculaire’ crisis in de westerse voedingsindustrie dateert echter van eind vorige eeuw: ‘de Gekke Koeienziekte’ of BSE. ‘Boviene spongiforme encefalopathie’ is een overdraagbare aandoening bij runderen die de hersenen treft en tot de dood van het dier leidt. Men veronderstelt dat BSE bij de mens kan leiden tot de ziekte van Creutzfeldt-Jakob.

De ziekte trof in de jaren ’80 vooral Groot-Brittannië en maakte dat 4,4 miljoen dieren ‘geruimd’ werden. In België dook de ziekte in 1997 voor het eerst op. De jaren nadien werden er in totaal 133 gevallen van BSE vastgesteld in België, de laatste in 2006.

De oorzaak? Aangenomen wordt dat de BSE-uitbraak in Groot-Brittannië veroorzaakt werd doordat runderen vleesbeendermeel te eten kregen, gemaakt van dierlijke karkassen. Runderen werden zo omwille van de winst omgevormd tot vleeseters. Dat terwijl koeien juist een ingenieus verteringssysteem – met 4 magen – hebben voor niet vlees, maar gras.

In Duitsland tot slot was er in 2011 een grote voedselcrisis. Le Soir vermeldde die op 9 augustus in een toelichting bij de Duitse bezorgdheid over de gif-eieren. In 2011 vergiftigde “la contamination de graines germées à la bactérie Escherichia coli, 4.000 Allemands.” De vergiftiging leidde tot de dood van 53 Duitsers. Le Soir stipte aan hoe in Duitsland NGO’s en ecologisten regelmatig meer voedselcontroles eisen. De krant besloot dat de Duitsers zich beginnen af te keren van de ‘productivistische landbouw’. 10 % van de Duitsers verklaart zich vegetariër en een miljoen Duitsers zelfs veganist. Die laatsten gebruiken gen enkel dierlijk voedingsproduct. Zij behoren nu tot diegenen die zich geen zorgen moeten maken, besloot Sébastien Millard, Le Soir-correspondent in Berlijn.

2: De Fipronil-crisis: hoe ze ontstond, zich verspreidde én bekend raakte

Je moet wel heel veel lezen om het volledige plaatje te krijgen. Op vrijdagavond laat nam ik nog een e-nieuwsbrief van de PVDA door en die bracht weer nieuwe zaken aan het licht. Net zoals op zaterdagnamiddag een nieuwe bijdrage bij NRC. Vermoeiend dat je zo zoeken moet om door de mist de waarheid te vinden. Laten we nu even trachten de feiten zo objectief mogelijk op een rij te zetten.

Het begon al in juni 2016: toen reeds was er sprake van fipronil in de Nederlandse pluimveesector.

In België informeerde een pluimveehouder op 2 juni 2017 het Belgisch Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) dat er mogelijk een probleem was met fipronil. Op 2 juli werd effectief fipronil gevonden in een pluimveebedrijf in Sint-Niklaas.

Op 20 juli 2017 deed de Belgische Justitie een inval in Weelde bij het bedrijf Poultry-Vision. Het FAVV hield tot op die dag de testen geheim zogezegd om het gerechtelijk onderzoek niet in het gedrang te brengen. Pas op 20 juli sloeg het FAVV internationaal alarm.

Twee dagen later, op 22 juli, maakte De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) bekend dat ook zij naar fipronil in de pluimveesector zochten. Zeven bedrijven raakten geblokkeerd.

Hoe kwam fipronil in de eieren terecht? Om kippenstallen te reinigen wordt gebruik gemaakt van een bestrijdingsmiddel tegen bloedluis. De naam: Dega 16. Het heet een natuurlijk product te zijn op basis van menthol en eucalyptus. Het Belgische Poultry-Vision voegde daar echter fipronil aan toe. En het Nederlandse Chickfriend gebruikte dat mengsel bij honderden bedrijven in Nederland en België.

De twee bestuurders van Chickfriend werden opgepakt en in verdenking gesteld van het in gevaar brengen van de volksgezondheid en het voorhanden hebben van een verboden middel. Ook leverancier Poultry-Vision van eigenaar Patrick R. is onderwerp van strafrechtelijk onderzoek.

Finaal werd er in België pas vanaf begin augustus, door FAVV en politici volop over de kwestie ‘gecommuniceerd.’ Terwijl uit andere Europese landen vervelende vragen toestroomden.

Groot was de verbazing bij velen toen bleek dat het FAVV nooit eerder gecontroleerd had op fipronil in eieren. Volgens het FAVV kon dat niet anders. “Het zat niet in hun standaardpakket aan tests”. Aldus VTM-Nieuws op 7/8.

“Hell hole Belgium” leek weer even de navel van de wereld. Tenminste als je de binnenlandse pers moest geloven. De Standaard Online titelde op 8/8: “Besmette eieren verspreid over heel Europa” en “Duitse onderzoekers komen Belgische aanpak eiercrisis hier opvolgen”.

Op Duitse mediawebsites was er dan weer nauwelijks iets over onze kippetjes te vinden. Ook de BBC legde er geen eieren onder. Reuters, Al Jazeera en tal van andere media evenmin. Zij leken allen wel wat belangrijkers aan het hoofd te hebben met het nucleair dreigende Noord-Korea en Zuma’s in schandalen wegzinkend Zuid-Afrika, de verkiezingen in Kenia, de onlusten in Venezuela … Om van al het belangrijke sportnieuws nog te zwijgen: Neymar, Contador, Tiam …

De Franse kranten – met name Le Monde, Le Figaro en Libération – hadden wel aandacht voor wat hen uit hun bovenste beste buurlanden op het hoofd viel. Le Figaro had het over een “Scandale sanitaire : des millions d’œufs retirés de la vente en Europe.” Le Monde stelde vast dat na “la Suisse, l’Allemagne, la Suède et le Royaume-Uni, la France est à son tour touchée par cette affaire dont l’épicentre se trouve en Belgique et aux Pays-Bas.”

In eigen land stelden de oppositiepartijen Groen en sp.a veel vragen bij de communicatie door het FAVV. Op woensdag 9 augustus kwam het tot een spoedzitting van de Kamercommissies Landbouw en Volksgezondheid. Daar stelde de nieuwe Belgische minister van landbouw Ducarme dat België bij de Nederlandse NVWA drie keer moest aandringen vooraleer informatie verstrekt werd.

Op 11 augustus werd de crisis nog internationaler en strekte ze zich uit over zowat heel de Europese Unie plus Zwitserland en Hong Kong.

Op 12 augustus titelde De Standaard: “Twintig ton besmette eieren in Spanje ontdekt”. “Spanje is het achttiende land dat betrokken is geraakt bij het eierschandaal. Naast België, Nederland, Duitsland of Frankrijk (die besmette eieren exporteerden), gaat het om Zweden, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Ierland, Italië, Luxemburg, Polen, Roemenië, Slovakije, Slovenië en Denemarken, en buiten de EU om Zwitserland en het Aziatische Hongkong.”

Dat de Europese Unie niet versterkt uit het hele verhaal komt, moge ook duidelijk zijn. Er werd wel over de kwestie overleg gepleegd met de lidstaten, maar EU-Commissaris voor Voedselveiligheid Vytenas Andriukaitis besloot pas een top over de kwestie te houden op 26 september.

Ondertussen wordt in eigen land nu ook het vlees van de legkippen gecontroleerd op fipronil.
Tal van pluimveebedrijven in België en Nederland blijven geblokkeerd en moeten massa’s eieren vernietigen. Een ramp voor de sector. En ook bedrijven die eieren verwerken, kampen met problemen .

3: Welk gevaar vormt fipronil in eieren?

Van overheidswege kregen de bevolkingen van België en Nederland steeds te horen dat er geen gevaar dreigde. Een boodschap die in Nederland alvast leek aan te slaan want na een kortstondig dipje nam de eierverkoop en –consumptie weer toe. Zo stelde De Volkskrant op zaterdag 12/8.

Toch kon je ook nog op 12 augustus bij het Nederlandse NRC lezen dat het niet 100 % zeker is dat “de hele keten waterdicht is. De lijst van besmette boerderijen groeit namelijk nog steeds.

PVDA: ‘cijfertjesdans’ leidt tot minimalisering gezondheidsrisico’s

Op donderdag 10 augustus stelde de Belgische PVDA in haar bericht “Eiercommissie: meer vragen dan antwoorden” dat haar gezondheidsspecialist Dirk Van Duppen op dinsdag 8 augustus al onthulde dat de hoogste fipronil-waarde in eieren die in ons land tot nog toe gemeten werd 1,2 mg per kilogram eieren bedraagt. Het ging om eieren die liefst 240 keer meer fipronil bevatten dan toegestaan.”

Onder de titel “Cijfertjesdans” stelde de PVDA dat “volgens de Europese pesticidenrichtlijn de grenswaarde op 0,005 mg per kilogram eieren ligt. Eieren met een hogere waarde mogen niet in de handel terecht komen. In Nederland en Duitsland worden eieren met fipronil-waarde boven 0,005 mg/kg geblokkeerd, teruggeroepen en vernietigd. Maar in België wordt blijkbaar een andere norm gehanteerd: 0,72 mg/kg. Waar komt die vandaan?”

PVDA: “Het is duidelijk dat de ministers en het FAVV de gezondheidsrisico’s minimaliseren. Er wordt naar hartenlust met cijfertjes gespeeld, zodat niemand nog begrijpt wat er precies aan de hand is. Volgens toxicoloog Jan Tytgat van de Leuvense universiteit is het gevaar van fripronil voor de volksgezondheid echter heel reëel. Hij stelt dat de Europese grenswaarde van 0,005 mg/kg eieren ook in ons land gehanteerd moet worden.”

NRC: gezondheidsrisico’s hoger voor kinderen en zwangere vrouwen

Een discussie over cijfers: dat gaat aan de meeste mensen wellicht voorbij. Duidelijker was de Nederlandse kwaliteitskrant NRC in zijn berichtgeving op 12 augustus over de gevaarlijkheid van fipronil.

Voor NRC schreven Geertje Tuenter en Sander Voormolen in hun bijdrage “Dit is wat we nu wel en niet weten over het eierschandaal” dat fipronil “een breedwerkend bestrijdingsmiddel is dat insecten en mijten doodt. De stof behoort tot de fenylpyrazolen. Het verstoort de werking van het centrale zenuwstelsel van ongedierte, waardoor zij doodgaan.”

Hoe giftig is fipronil? NRC: “De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt fipronil voor de mens als ‘matig toxisch’. Mensen die het via het voedsel binnenkrijgen kunnen last krijgen van zweetaanvallen, misselijk of duizelig worden en hoofd- of buikpijn krijgen. Bij eenmalige blootstelling verdwijnen de symptomen snel zonder blijvende gevolgen voor de gezondheid. (…) In proefdieronderzoek is vastgesteld dat fipronil in hoge doses schildklier, lever en nieren kan aantasten.”
“Wat moet je doen als je per ongeluk al een fipronil-ei gegeten hebt?”

Hier gaf NRC dit tweesnijdend antwoord: “Eigenlijk niets. De concentratie die één ei bevat, vormt waarschijnlijk geen direct gevaar voor de gezondheid. Echter, de dosis maakt het gif. Dus als je deze eieren zou blijven eten komt de gezondheid wel in gevaar. Daarnaast zijn kleine kinderen en de ongeboren kinderen van zwangere vrouwen waarschijnlijk gevoeliger voor de effecten van de stof.”

FAVV/AFSCA werd een jaar van te voren op gevaar van fipronil gewezen

Het wordt allemaal nog erger als je verneemt dat in België de Hoge Raad voor de Gezondheid in juni 2016 een rapport publiceerde over de gevaarlijkheid van … Fipronil! Een rapport dat volgens Le Soir werd overgemaakt aan de ministers van Volksgezondheid en Leefmilieu, aan hun administraties en aan agentschappen waaronder FAVV.

“Son contenu est alarmant” stelde Le Soir. “Le rapport dénonce les effets négatifs sur l’être humain. Des effets génotoxiques ont été observés in vitro, dans des cellules humaines. (…) Un nombre croissant d’éléments souligne, entre autres impacts, des effets perturbant le système endocrinien à des niveaux d’expositions de plus en plus bas.”

En dus stelden de specialisten van de Raad de overheden voor om preventief op te treden, gezien het risico. Maar een jaar lang bleef het rapport zonder gevolgen, zonder de nodige testen.

4: Overzicht van de verschillende soorten reacties

Van ‘paniekzaaierij’ tot invraagstelling van het hele systeem

In een zogenaamde parlementaire democratie is het de taak van de oppositie om weerwerk te bieden aan wat de regerende partijen beweren en uitvoeren. Dat partijen zoals SPa, PVDA/PTB, Groen en Ecolo zich de jongste dagen tal van vragen stelden, is dus niet meer dan normaal. Dat de regerende partijen hen én de bevolking desinformeren, is dat niet.

Grosso modo laten zich in de fibronilcrisis op zijn minst 7 standpunten onderscheiden.

1: De industrie: ‘storm in glas water’, ‘grote imagoschade’

Dat er uit de pluimveesector opmerkingen kwamen zoals “Deze crisis is een storm in een glas water” (de titel van een bijdrage bij De VRT-Redactie), was te verwachten. Het werd wel een stormpje dat over heel Europa uitwaaierde.

Toen er steeds meer pluimveebedrijven geblokkeerd raakten – op datum van 12/8 in Nederland alleen al 150 bedrijven – klonk de roep om overheidssteun. Want veel kippenboeren vrezen voor het faillissement. “Als banken worden gered, waarom dan de pluimveesector niet?” kon je lezen bij de Nederlandse Volkskrant.

In Le Soir van 9 augustus maakte Pascal Martin daar deze bedenking bij: “Le grand agro-alimentaire a réussi le pari de la grande finance: laisser le politique se débattre dans la panade tout en lui présentant la note salée de la santé publique.”

Eerder had Piet Vanthemsche, vaak voorgesteld als ex-topman van het ‘Federaal Voedselagentschap’, sp.a-voorzitter John Crombez de mantel uitgeveegd door te stellen dat diens kritiek op de eiercrisis onterecht was. Maar als Cormbez “niet zo wantrouwig moet zijn”, wil Vanthemsche dan dat we hem vertrouwen? Hij die ook nog baas van de Boerenbond was.

Hetzelfde verhaaltje ongeveer inzake Leo Neels; voorgesteld bij de VRT-redactie als “onze mediawatcher” en ”hoogleraar media- en communicatierecht KU Leuven en UAntwerpen”. Vreemd dat niet vermeld wordt dat de man bekend raakte als media-advocaat, directeur-generaal van VTM én vanaf 2003 algemeen directeur van Pharma.be, de belangenvereniging van de farmaceutische sector …

‘Mediawatcher’ Neels mocht op De Redactie.be uithalen naar het media-bombardement “van details, onnozelheden en confusie met weinig of geen pertinentie.” Neels kan het gezegd krijgen, maar van een vertegenwoordiger van de farmasector, daar kopen we in deze tijd toch geen eieren van?

En slikken we zeker niet deze zoete koek: “We hebben toch net competente autoriteiten zoals voedselagentschappen om in zulke gevallen onzekerheden te beheren, crisissen te beheersen, nuance en rust te brengen, en overdreven angst tegen te gaan? De indruk bestaat dat de Nederlandse en Belgische autoriteiten zelf te veel improviseerden en panikeerden. Een rustige kritische stem van de media had dat circus kritisch en minder theatraal kunnen bejegenen.”

De media hadden de overheden moeten kalmeren. Leo Neels leeft in een omgekeerde wereld.

Eén van de kranten van zijn misschien wel goede vriend Christian VTM-Van Thillo – het zakenblad De Tijd – liet op zaterdag 12/8 Piet Vanthemsche nog eens zijn punt maken: ‘Al die criticasters hebben onze reputatie te grabbel gegooid’.

Zou Vanthemsche niet beter boos zijn op de sjoemelaars in de voedingssector? En wat zou mijnheer Vanthemsche nu eigenlijk doen voor de kost? Dat lees je ook niet overal. Wel, eind 2015 werd hij voorzitter van de Vlaamse Visveiling en van het European Food Centre …

Ten gevolge van het reputatieverlies raakten bv. Belgische eieren geblokkeerd op weg naar Afrika en moest de VRT titelen: “Belgische voedingsexport krijgt klappen als gevolg van fipronil-crisis”.

Laat FEVIA – de federatie van de Belgische voedingsindustrie – nu net de voorbije jaren “intens campagne gevoerd hebben om de groeiende exportmarkten, waaronder Zuid-Korea, te overtuigen dat België heel sterk is op het vlak van voedselveiligheid. “Er is een enorme opportuniteit om te investeren en te groeien. We hebben er alle belang bij om dat imago hoog te houden en die landen te overtuigen dat de voedselveiligheid nog steeds gegarandeerd is”, aldus Nicholas Courant, woordvoerder van FEVIA.”

Ziedaar waar de voedingsindustrie om draait: niet om gezond voedsel. Wel: investeringen, groei, winst.

2: De overheden: ‘alles onder controle’

CD&V-volksvertegenwoordiger Eric Van Rompuy opperde begin augustus nog dat SP.a en Groen “van het fipronil-schandaal een politiek spel maken door het te vergelijken met de dioxinecrisis”. “Pure paniekzaaierij”. Toen de affaire bleef uitdeinen hoorden we de broer van de vroegere Europese president niet meer en rezen er ook in zijn eigen partij vragen over de werking van het FAVV.

In het algemeen gesteld, beperkten de meerderheidspartijen er zich via hun regeringsleden toe om te trachten de bevolking gerust en de belangen van de industrie veilig te stellen.

Opvallend: de man die anders altijd overal zijn zeg wil over doen, de voorzitter van de grootste partij van het land, Bart De Wever, die bleek de jongste dagen in geen velden te bespeuren. En de ook graag op TV komende Vlaamse minister van Dierenwelzijn? Ben Weyts liet de Vlaamse kippen aan hun lot over.

3: De oppositie: werking FAVV moet beter én er is meer …

De kritiek van de oppositiepartijen betrof vooral de werking en de communicatie van het FAVV. Zie bv. deze bijdrage van Kristof Calvo en Anne Dedry op de webstek van de partij Groen: “Ducarme en FAVV moeten grootst mogelijke transparantie geven”

EP-parlementslid Bart Staes van Groen bv. klaagde aan dat dat ‘Voedselagentschap Europa te laat waarschuwde”. Het FAVV deed er immers ruim anderhalve maand over om andere lidstaten op de hoogte te brengen van de fipronil-besmetting bij een Belgische kippenboer.

Noteer dat de Nederlandse evenknie van het Belgische FAVV eveneens zwaar onder vuur ligt. Bij NRC viel op 12 augustus te lezen: “De NVWA werd bovendien bekritiseerd om haar verwarrende communicatie vlak nadat het nieuws over de besmette eieren bekend werd. (…) Door mismanagement escaleerde de crisis, schreef specialist veterinaire volksgezondheid Dick Groothuis in zijn opiniestuk: ‘De eiercrisis is maar klein, het falen groot’. Ook oud-VVD-Kamerlid en oud-pluimveehouder Gert-Jan Oplaat had geen goed woord over voor de toezichthouder: ‘De NVWA is een totaal verrotte organisatie’”.

Door de hoeveelheid aan mediaberichten over de fipronilcrisis heeft wel niemand alles kunnen volgen, maar ik vond toch slechts één bericht – in Le Soir van 9 augustus – waarin een politicus stelde dat we naar een ander soort voedselvoorziening moeten. Jean-Marc Nollet van Ecolo stelde: “Il faut changer le modèle de production et de consommation, passer à un système agro-écologique”. Maar nu meteen moet het FAVV/AFSCA zich veel meer bezig houden met de problematiek van de pesticiden en ‘les pertubateurs endocrines’, wat het agentschap tot nu toe niet doet. Bovendien moet FAVV/AFSCA weg bij Landbouw en terug naar het ministerie van Volksgezondheid. “Ce serait juste logique et sain.”

4: De concurrentie én al wie wel kan varen bij de fipronil-crisis

Het gezegde is bekend: “De één zijn dood, is de ander zijn brood”. Bij de Nederlandse Volkskrant viel bv. te vernemen hoe “de eierautomaat op het erf van pluimveehouder Andy Siemons uit Roosendaal zelfs beter draait door de fipronilcrisis. ‘Mensen halen hun eieren zelf bij de boer omdat ze dan zeker weten dat de eieren van een veilig bedrijf komen’.”

Voor het Belgische Apache.be maakte Stef Arends in zijn bijdrage “Fipronil: niet iedereen even rouwig”, een overzichtje van wie er wel vaart bij de vrees voor fipronil.

Arends begon met de dierenrechtenorganisaties zoals Bite Back en GAIA die hun gelijk bevestigd zien. Ook alternatieve controle-organisaties ‘floreren’ stelt Arends en hij vermeldt de Nederlandse consumentenorganisatie ‘Foodwatch’ die een rectificatie eist van het NVWA. “De dood van de ene voedselwaakhond is de andere zijn brood.”

Verder verdenkt Arends er de politieke partijen van munt te slaan uit de kwestie.

“Een stillere belanghebbende is” volgens hem “het Nederlandse Rendac, dat het monopolie heeft op zowel de verwerking van de honderdduizenden geruimde kippen als de miljoenen risico-eieren. Het bedrijf zet de karkassen om in diermeel, dat als biobrandstof verkocht wordt aan energiecentrales. (..) Ironisch genoeg zal de fipronilcrisis ook het aanbod aan groene stroom vooruithelpen.”
Arends rondde zijn cynisch stukje af met “de pers voor wie het fipronilschandaal een welkome afwisseling is tijdens de rustigste weken van het jaar. De tijdlijnen, reconstructies, analyses en meta-analyses van de situatie zorgen voor een echokamer die het gebrek aan actualiteit in de zomervakantie een beetje opvult.”

Gebrek aan actualiteit? Met alles wat er in de wereld gaande is?

5: Ecologisten: heel de voedselsector moet ecologisch hervormd worden.

Met de visie van Jean-Marc Nollet waren we al aanbeland bij de standpunten die ecologische burgers, verenigingen en partijen de jongste dagen innamen. Aan het eind komen we daar op terug via een nota van Wervel, de Werkgroep voor Rechtvaardige en Verantwoorde Landbouw.
Maar in de ‘mainstream media’ vernamen we de voorbije weken veel te weinig over de brede ecologisch context van het eierschandaal.
De media hebben hier een grote kans gemist om ons te wijzen op de samenhang tussen de uitbuiting van dieren (als producenten van eieren, melk, vlees …), van mensen (als consumenten van steeds meer ‘brolvoeding’) en van de planeet (als gratis te plunderen leverancier van allerlei systeemdiensten zoals vruchtbare gronden en zuiver water). Een uitbuiting die gezien we nu jaarlijks al op 2 augustus de ‘Earth Overshoot Day’ bereiken – de dag vanaf wanneer we meer gebruiken dan wat de planeet per jaar opleveren kan – en gezien we tegen zo’n 9 planetaire grenzen aan knallen of ze al overschrijden , onmogelijk nog lange tijd kan volgehouden worden. De klimaatopwarming is maar één van de problemen die we er ons door op de hals halen.

6: Dierenbeschermers en vegetariërs: stop behandeling van dieren als machines

Op de opinierubriek van De VRT-Redactie brachten Tobias Leenaert en Stijn Bruers – beide bekende vegetariërs – op vrijdag 11 augustus een bijdrage die titelde: “Het einde van het ei (is nabij)”.

Ze besteedden nogal wat aandacht aan hoe de Amerikaanse eiersector in 2016 het bedrijf Hampton Creek, een jonge producent van eivrije mayonaise, belaagde.

De laatste uitbraak van vogelgriep had al gezorgd voor minder en duurdere eieren. En meer en meer producenten van salades, cakes en koekjes gingen over naar ei-alternatieven. Onder meer de Compass Group, de grootste cateraar ter wereld, ging overstag. De eierindustrie zat met een ei. Het Egg Board deed alles om Hampton Creek te dwarsbomen.

Maar Josh Tetrick, oprichter van Hampton Creek, liet zich niet doen. Volgens hem is ons voedselproductiesysteem kapot. “Hij wil het radicaal veranderen, en hoopt in de eerste plaats de kip uit de voedselketen te halen.”

Het huidig systeem slaagt volgens Leenaert en Bruers maar in één ding: “een lage prijs voor de consument. Het probleem is dat die prijs heel vaak ten koste gaat van onze gezondheid, ons milieu, en vooral dierenwelzijn.”

Dieren worden beschouwd als machines en dat is voor Leenaert en Bruers “het grootste probleem. Koeien worden gezien als machines die gras omzetten in steak en hamburgers. Kippen zijn ei-machines.”

“Terwijl de wilde voorouder van de kip zo’n 15 eieren per jaar legde, levert de huidige, sterk doorgefokte “legkip” (let op het woord) bijna elke dag een ei, dat bovendien dubbel zo groot is. Fysiek is dat erg vermoeiend, wat het dier zeer kwetsbaar maakt voor ziektes. Komt daarbij dat de kippen in intensieve omstandigheden leven, met vele duizenden per stal. Het gemiddelde bedrijf in ons land telt niet minder dan 70.000 legkippen. Antibiotica en andere geneesmiddelen moeten onvermijdelijke uitbraken van ziektes helpen voorkomen. Het resultaat is vaak antibioticaresistentie. Die resistentie is ook de reden waarom fipronil (een insecticide) werd ingeschakeld.”

Volgens Bruers en Leenaert moet “de toekomst eivrij” zijn. “Onze consumptie van eieren is één van de belangrijkste oorzaken van leed in de wereld: ze vereist jaarlijks 6 miljard kippen (12 miljoen in België) die bijna allemaal een ellendig leven lijden. Bloedmijt, waartegen fipronil werd ingezet, bezorgt nog wat extra miserie. Het gaat om kleine beestjes die de kip leegzuigen. Je kan het vergelijken met proberen slapen met 150 muggen in je kamer.”

Toch, zo stellen ze vast, “is zoals gewoonlijk ook in deze crisis nauwelijks iemand bekommerd om de dieren zelf.” Maar kijk dan eens naar dit gebeuren: “Een van de grootste eierbedrijven in de VS liet een paar weken geleden voor het eerst een verlies van 75 miljoen dollar optekenen, en weet dat expliciet aan de opkomst van ei-alternatieven. Die worden populairder bij elke crisis. Als alles zo verder evolueert voor de eiersector, zal fipronil het minste van haar problemen zijn” denken Bruers en Leenaert.

7: Onverschilligheid van veel burgers: de consumptie zwelt al weer aan …

Bruers en Leenaert mogen dan al hoopgevende tekenen zien, bij talloze burgers bestaat er een grote onverschilligheid en apathie tegenover nog maar eens een voedselschandaal. Wat mogen we wel nog eten? Wat is er niet vervuild? Zeker niet de vis. Zeker niet het fruit of de groenten. Enzoverder.

Het is ook maar door de apathie van de grote meerderheid dat de huidige voedingsindustrie kan verder boeren zoals ze bezig is. Er zal veel meer druk van onderuit ontwikkeld moeten worden door bewuste burgers-consumenten om het systeem tot veranderingen te dwingen.

5: Nog enkele aspecten doodgezwegen in de media: Onze dagelijkse ‘gif-cocktail’

Dat de fipronil-dosissen zelfs in besmette eieren laag liggen: was het een geruststelling? Toch niet.

Want je kan fipronil ook nog binnenkrijgen via eieren die niet in een eierdoosje terecht kwamen, maar verwerkt werden in bijvoorbeeld cake, sauzen of eiersalades.

En er is ook de cocktail met al het andere gif dat we dagelijks via de gecommercialiseerde voedselketen en de luchtvervuiling binnenkrijgen. Dat stapelt zich maar op in ons lijf. Dat maakt dat we wereldwijd aan de top staan van allerlei soorten kankers.

In een fruitstreek zoals het Brabants/Limburgse Hageland en Haspengouw waar ik uit afkomstig ben, kent men het effect van de sproeistoffen die er in de fruitteelt volop gebruikt worden: een ongewoon hoog aantal kankers. Twee van mijn vroegere klasgenoten die fruitteler werden, stierven op hun 58ste aan kanker.

Een vermelding van de ‘gif-cocktails’ die we dagelijks te slikken krijgen, vond ik deze week alleen in een bericht bij La Libre Belgique. Marie-Louise Scippo, werkzaam bij FAVV-AFSCA stelde: “Nous soulignions que la toxicologie classique ne suffit pas avec ce type de produit, et avec les pesticides en général, notamment en raison des effets cocktails et d’effets à ce stade encore mal connus sur les embryons”.

En wat is de rol van de politieke ‘besparingsgoeroe’s’?
Hoe groot is de indirecte verantwoordelijkheid Van De Wever, Michel, Van Overtveldt …

De jongste decennia werden zowat alle Belgische overheidsdiensten – ze noemen nu zelfs zo niet meer: het heet nu allemaal ‘federaal’ – kapot ‘gesaneerd’ en wat wil je dan ? Dat die diensten nog met de slimste medewerkers, de nieuwste middelen, de beste standaarden en de meest performante procedures functioneren ?
“Het Rekenhof hekelde in maart gebrek aan controle op zelfcontroles voedselveiligheid” kon je op dinsdag 8 augustus bij de VRT lezen. Want ja, de landbouwbedrijven moeten zichzelf controleren … En daar ziet het FAVV dan op toe …

Groen-Kamerlid Anne Dedry merkte terecht op dat er meer aan de hand is dan “warrige communicatie”. Zij betreurde ook dat het agentschap geen bevoegdheid meer is van Volksgezondheid maar van Landbouw. Dedry wees op slecht personeelsbeleid en op de zogenaamde ‘kaasschaaf’ die over het FAVV heen ging waardoor het werkingsmiddelen moest inleveren …

6: Wat te doen ? Hoe moet en kan het nu verder?

De enigen van wie ik de jongste dagen een systematisch overzicht te lezen kreeg en in De Groene Belg overnam, over hoe we naar een nieuw landbouw- en voedselbeleid toe moeten – Europees en Belgisch – waren Luc Vankrunkelsven en Wies De Troch van Wervel. Zij schreven die nota eigenlijk begin 2017 reeds, naar aanleiding van een internetbevraging door de Europese Commissie.

De ideeën van Wervel vinden stilaan ingang. Vankrunkelsven en De Troch kunnen stellen dat “we met Wervel de krachtlijnen onderschrijven van de Belgische Interdepartementale Commissie voor Duurzame Ontwikkeling:
–          voldoende, evenwichtige, aangepaste voeding; niet meer dan noodzakelijk verwerkt of geraffineerd, evenwicht tussen dierlijke en plantaardige eiwitten, evenwicht tussen de diverse bronnen van koolhydraten, eiwitten en vetten;
–          maximaal gebruik van seizoens- en lokaal geproduceerde voedselgrondstoffen: dat houdt onder meer in dat er een zo direct mogelijke band is tussen de plaats waar het voedsel verbruikt wordt en de productieplaats van het uitgangsproduct;
–          gelijkwaardige samenwerking tussen de betrokken operatoren: landbouwers, handelaars, verwerkers, verdelers en consumenten;
–          prijzen die de productiekost weerspiegelen, inclusief de kost om het dierenwelzijn, het leefmilieu en de biodiversiteit te respecteren; eerlijke arbeids-, grondstof- en kapitaalvergoeding over de hele ketting, waar ook ter wereld.”

Wellicht zullen er om één en ander verder ingang te doen vinden, nog heel wat voedingscrisissen nodig zijn. Alleen zo lijkt de mens te leren. ‘Pas als het kalf verdronken is, dempt men de put’.

Maar ook inspirerende voorbeelden uit het buitenland kunnen helpen. Zo berichtte Deutsche Welle onlangs onder de titel “Organic farming reaches record level in Germany” dat steeds meer Duitse boeren “are relying on organic production, with 7.5 percent of all arable land now cultivated ecologically. The government has set its sights on an ambitious target of 20 percent.”

De ecologische landbouw is bij onze oosterburen dus geen marginaal verschijnsel meer. Vandaar dat in België verenigingen zoals bv. Wervel en VELT alsook ecologisch bewuste burgers, media en politici nu alles op alles moeten zetten om die agro-ecologie ook hier te doen aanslaan. Om er op middellange termijn zelfs het algemeen model van te maken. Goed beseffende dat we daarbij op zware tegenstand zullen botsen van ‘industriële belangen’. Maar het is overwinnen of met zijn allen in de ecologische problemen kopje ondergaan.

 

Jan-Pieter Everaerts, ezine De Groene Belg 1367, zondag 13/8/2017