150 jaar geleden overleed uitvinder eerste functionerende onderzeeër

San Telmo behoort tot de archipel van de Pareleilanden, een eilandenketen in de Golf van Panama, ten zuiden van Panama-stad. In een bocht van het kleine, onbewoonde eiland ligt voor de zandkust een sterk gecorrodeerd wrak op de zeebodem. Tweemaal daags bij eb trekt het water zich enkele meters terug en legt het twaalf meter lange sigaarvormige vehikel bloot.

Panamese vissers hielden het voor een Japanse spionage-onderzeeër uit de Tweede Wereldoorlog. In 2001 onderzocht de directeur van het Vancouver Maritime Museum, James Delgado het object voor het eerst. Hij identificeerde het als de verloren gewaande onderzeeër “Sub Marine Explorer”. Aangezien deze reeds in 1865 gebouwde boot de eerste was die op eigen kracht weer aan de oppervlakte kon opduiken, geldt het als de eerste functionerende onderzeeër ter wereld.

Amerikaanse Burgeroorlog

De boot werd gebouwd door de Duitse ingenieur Julius Kröhl uit het Oost-Pruisische Memel (tegenwoordig Klaipeda in Litouwen). Over de pionier op het gebied van onderzeeboten is vrij weinig bekend, er is zelfs geen foto van hem bewaard gebleven. Kröhl werd in 1820 als zoon van een koopman in Memel geboren, verhuisde later met zijn gezin naar Berlijn en studeerde ingenieurswezen. In 1844 emigreerde hij met zijn oudere broer naar de Verenigde Staten en vestigde zich in New York in de wijk Little Germany op Manhattan.

Rond 1855 werkte hij als onderwateringenieur in het havengebied van Lower Manhattan. Destijds werden bij de bouw van bruggen duikklokken ingezet. Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog diende Kröhl in de marine van de noordelijke staten als specialist voor het opblazen van oppervlakte- en onderwatermijnen. Ondertussen ontwierp hij het plan voor een met de hand aangedreven onderzeeër die op vergelijkbare wijze functioneerde als een duikklok en moest dienen om onder water springladingen op vijandige schepen aan te brengen. In 1863 wees de admiraliteit het echter af om de nogal dure bouw te realiseren.

Parelduiken

Kröhl vatte vervolgens het plan op om met behulp van een duikboot grote hoeveelheden pareloesters te oogsten in de rijke vangstgronden voor de Pacifische Pareleilanden om daarmee een vermogen te vergaren. Voor zijn plan wist hij William Henry Tiffany te winnen, een broer en zakenpartner van de bekende New Yorkse diamanthandelaar en juwelier Charles Lewis Tiffany. Met vier andere solvente zakenlieden richtten zij met dit doel de firma Pacific Pearl Company op, die op 18 november 1863 geregistreerd werd in het New Yorkse handelsregister.

Kort daarop begon de bouw van de Sub Marine Explorer op de werf van Ariel Patterson. Een wereldnovum was het inventieve systeem van ballasttanks en een persluchttank in de duikboot. Perslucht werd naar de werkkamer geleid tot een drukvereffening werd bereikt, zodat de bemanning de luiken in de bodem van de machine kon openen om met het verzamelen van de oesters te beginnen. Uiteindelijk werd dan door middel van perslucht het water uit de ballasttanks gedrukt, waardoor de onderzeeër weer op kon duiken.

Met de belofte van een sprookjesachtige buit aan parels en parelmoer door deze nieuwe manier om oesters te oogsten gedurende 250 dagen van het jaar, gaf de firma in augustus 1866 nieuwe aandelen uit. Vervolgens werd de duikboot in delen per schip naar het zuiden getransporteerd en per trein verder naar Panama-stad. In juli 1867 vonden proefvaarten plaats voor een van de Pareleilanden. Daarbij zakte de Explorer op een gegeven moment langs een klif naar 24 meter af. De bemanning slaagde er echter in met de duikboot weer op te duiken en bleef ongedeerd.

Caissonziekte

Blijf op de hoogte van nieuws, opinie en achtergronden: Volg Novini! 

Direct na de patentrechten op 29 augustus 1867 waren toegekend, begon het parelduiken voor San Telmo onder leiding van Kröhl. Het drama nam zijn loop. Reeds in de maand daarop, september 1867 werd Kröhl ziek. Hij stierf een week later, op 9 september 1867 stierf hij in Panama-stad. Als doodsoorzaak werd malaria vastgesteld.

Kröhls kompanen en medewerkers overleefden en keerden naar New York terug. In 1869 namen ze aan een nieuwe parelduikexpeditie met de Sub Marine Explorer voor San Telmo deel, die volgende New York Times met meerdere sterfgevallen afliep. Desalniettemin plande de Pacific Pearl Company een voortzetting van de onderneming. Er bleek echter geen personeel meer voor te vinden.

De Explorer werd opgegeven en bleef voor de kust van San Telmo liggen – tot op de dag van vandaag. Alle pogingen om het na 150 jaar broze gevaarte vol met gaten te bergen mislukten. Het relict zal wel op zijn afgelegen locatie blijven liggen tot het compleet vergaan is.

Of Kröhl daadwerkelijk aan malaria gestorven is, blijft onduidelijk. Van de sterfgevallen van de tweede duikexpeditie is duidelijk dat zij aan de gevolgen van de destijds nog niet bekende caissonziekte stierven. Door te snelle drukvereffening na duiken in diep water treden er daarbij uitvalverschijnselen op, wat in ernstige gevallen tot de dood kan leiden. Kröhl vond op het vreemdelingenkerkhof van Panama-stad zijn laatste rustplaats.