Nep of nieuws?

De strijd voor interpretatieve soevereiniteit.

rubikon.news

Vertaling van publicatie: https://apokalypsnu.nl/2018/02/22/fake-oder-news/ door:
A Nicola – 23-2-2018
leestijd ca. 6 minuten
door Simon Sonnenberg
Foto: Markus Mainka/Shutterstock.com

Tegenwoordig is de term “nepnieuws” niet meer weg te denken in het debat over mediabeleid en verduistert daarmee tevens in toenemende mate onze kijk op informatie. Wat is waar en wat is nep – en wie beslist erover? In deze context bekritiseren statelijke actoren en gevestigde media vaak het gebrek aan mediageletterdheid en het gebrek aan politiek bewustzijn van consumenten. Maar in plaats van beide te bevorderen, gebruiken bepaalde krachten de algemene onzekerheid om de autoriteit te claimen om de waarachtigheid van berichten te interpreteren.

Alweer een artikel over nepnieuws?

Jawel, omdat dit geen korte hype is en zelfs na meer dan twee jaar nog steeds actueel. “Alternatieve feiten” als het kleine zusje van nepnieuws is bovendien zojuist (in Duitsland) uitgeroepen tot de „onwoord” van 2017. De strijd om taal en het toegestane kader van het woord bepaalt onze tijd en wordt weerspiegeld in het huidige debat. Politieke tegenstanders beschuldigen elkaar van het verspreiden van leugens. De groteske schermutselingen over de “Fake News Award” tussen Trump en CNN is hiervan slechts een bijzonder irriterend voorbeeld (1, zie noten onderaan).

De lijst met alomtegenwoordige sleutelwoorden zoals waarheid, leugens, objectiviteit, complottheorie, haatdragende taal, feiten of hoax is lang. Ze zijn, net als de term nepnieuws, uiteindelijk emotioneel sterk geladen en inhoudelijk eveneens zelfs moeilijk te plaatsen. Het waarheidsgehalte van nieuwsberichten kan nogal anders worden geïnterpreteerd en vanuit verschillende invalshoeken worden bekeken.

Maar wat is nepnieuws eigenlijk ‘officieel’? Het Federaal Agentschap voor Burgereducatie heeft de volgende definitie:

Nepnieuws “[..] bestaat uit aldus vervalste berichten. Luidruchtige krantenkoppen, met valse beelden en beschuldigingen worden leugens en propaganda verspreid.”(2)

Of en in welke mate deze definitie stand houdt, moet hierna worden onderzocht.

De vraag hierbij is niet of valse berichten fundamenteel veroordeeld moeten worden. Dit is al grotendeels onbetwist. Ze worden door bijna iedereen afgewezen. Het knelpunt ligt in de beoordeling en het gebruik van de term. Probeer je zorgvuldig in balans te blijven en te differentiëren? Of wordt het inflatoir als bestrijdingsbegrip gebruikt tegen vervelende meningen?

Nep nieuws vanuit verschillende perspectieven

Bij het zoeken naar de tegenover elkaar liggende polen in dit onverzoenlijke debat toont zich de volgende beschrijving: nepnieuws wordt voornamelijk gepubliceerd door alternatieve mediaportals en op sociale media. Daarentegen stelt zich het andere strijdconcept: de leugenpers. Maar als u hierbij de officiële normen voor nepnieuws gebruikt dan beseft u al snel dat er overal en op elk moment nepnieuws bestaat.

Natuurlijk zijn er opzettelijke valse berichten op sociale netwerken die veel mensen bereiken. In de afgelopen jaren waren bijvoorbeeld 7 van de 10 meest succesvolle artikelen over Angela Merkel op Facebook fout (3). Dergelijke valse berichten stapelen zich op en mogen niet lichtzinnig worden beschouwd. Omdat ze opzettelijk verwarring veroorzaken en hele media-omgevingen in diskrediet brengen. Vooral als de focus op nepnieuws op deze wijze door de media geplaatst wordt.

Omgekeerd zijn er talloze andere voorbeelden van berichten met valse informatie. Een van de bekendste was natuurlijk de legendarische verschijning van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Powell in de aanloop naar de Tweede oorlog in Irak. Vandaag weet iedereen dat vermeend bewijs van massavernietigingswapens een leugen was. Een goed voorbeeld van valse foto’s en aantijgingen van leugens en propaganda. Toen Steinbrück en Merkel verklaarden dat alle Duitse spaardeposito’s veilig waren op het hoogtepunt van de financiële crisis in 2008, was dat gewoon niet waar. Later werd dit als een noodzakelijke leugen bestempeld, toen deze kwestie opeens uitsluitend een politieke en geen juridische belofte bleek (4). Als Bild-Zeitung uitdagend suggereert dat vluchtelingen in Hamburg zwart mogen rijden, dan is dat nepnieuws (5).

“Het drama van desinformatie”

De lijst kan op dit punt eindeloos worden voortgezet. Het kenmerk blijft: valse informatie kan niet worden vastgelegd aan een specifieke plaats of tijd. Ze bevindt zich ook buiten de sociale en alternatieve media. En ook daar wordt ze grotendeels kritiekloos overgenomen. Ga er altijd maar van uit dat deze in een bepaald beeld past.

Uiteindelijk gaat het altijd om de interpretatiesoevereiniteit (het duidingsniveau). Omdat bij het gebruik van de term al sprake is van machts-ongelijkheid. Degene die alternatieve portals verwijtend als nepnieuws duidt, hoeft dit zelden in detail te verantwoorden. Het verwijt alleen is meestal legitiem. Het slachtoffer daarentegen wordt gestigmatiseerd en moet zich direct verdedigen. Iedereen die op zijn beurt de gevestigde media van nepnieuws beschuldigt, moet dit heel goed onderbouwen. En als dit niet lukt dan wordt het verwijt in zo’n geval een boemerang.

Zonder te willen speculeren over de intenties bij de meest recente uitspraken van paus Franciscus, kan men het alleen maar eens zijn met zijn beoordeling van dit onderwerp:

“Het drama van desinformatie is het in diskrediet brengen van de ander, de stilering ervan als een vijandelijk beeld van een demonisering die conflicten kan aanwakkeren” (6).

Dat is waarom er geen generalisaties zouden moeten zijn. Idealiter moet elk bericht afzonderlijk worden beoordeeld en moet het oordeel worden geconsolideerd door middel van bronanalyse. Er is echter vaak een gebrek aan tijd of interesse. Dit rechtvaardigt onder andere de aanzienlijke inspanningen die hiertegen worden geleverd. Dit gebeurt in toenemende mate door gevestigde krachten. De campagne tegen nepnieuws is echter uiterst selectief en beperkt zich tot het “nog niet in kaart gebrachte” internet.

Het gevecht om het net

De Network Enforcement Act (NetzDG) is ontworpen om haatzaaien en nepnieuws te bestrijden op belangrijke sociale platforms zoals Facebook en Twitter. Als gevolg hiervan is wetshandhaving door gewone rechtbanken uitbesteed aan particuliere bedrijven in de Verenigde Staten. Door het vooruitzicht van exorbitant hoge boetes hebben deze nu de neiging om overijverig veel content te wissen (7). De zogenaamde “Overblocking”. De meeste censuurmaatregelen zijn dus gericht tegen de vrije meningsuiting en niet tegen valse informatie of haatdragende taal. Er is echter geen vergelijkbaar wetgevingsinitiatief voor gedrukte of uitgezonden media.

Door de tijd (en het belang) van het zogenaamde “Clickbaiting” (zoveel mogelijk „clicks” genereren) om het bereik (ven een medium) te vergroten, worden de koppen opzettelijk steeds opvallender. Ze spelen met intuïties, halve kennis, insinuaties en wishful thinking en suggereren vaak andere content. Ook hiervoor geldt; de groteske krantenkoppen kunnen volgens de bovenstaande definitie al zondermeer als nepnieuws worden afgestempeld.

Daarnaast zijn er initiatieven zoals de „ARD Fact Finder” of het Correctiv-netwerk, die zich als doel hebben gesteld valse meldingen op internet te bestrijden. Volgens het rapport van de Raad van Europa zijn ze echter ook niet effectief in het licht van de heersende “informatie verstoring” (8). Een nieuwe term waarvan de lading nog moet worden vastgesteld.

Wat is het gevolg?

Dit alles heeft tot gevolg dat noodzakelijke discussie van te voren al bemoeilijkt of onmogelijk wordt gemaakt. Er zijn echter nogal verschillende vormen nodig om het veronderstelde fenomeen van nepnieuws te bestrijden. Zelfs Mathias Döpfner als hoofd van de Springer Group, die slechts zelden als „redeneerhulp” wordt beschouwd, ziet het op die manier (9). De term is sponsachtig en wordt voornamelijk gebruikt voor hysterie. De CSU beschouwt het NetzDG dan ook als ongrondwettelijk (10).

Facebook is onlangs tot een vergelijkbare conclusie gekomen en wil de geloofwaardigheid van media opnieuw laten evalueren door zijn gebruikers in plaats van door aangewezen testcentra (11). Door dit te verbinden met een eenvoudig stemhulpprogramma wordt de hulpeloosheid en de neiging tot activisme getoond. Naast de nieuwe “High Level Group” van 39 leden om valse berichten op het internet te bestrijden, richt de EU-Commissie zich opnieuw op eenvoudige burgeronderzoeken (12). Het inzicht dat iedereen uiteindelijk zelf beslist wat wel en niet betrouwbaar is, bestaat (gelukkig) nog steeds.

Wat alle voorbeelden op indrukwekkende wijze aantoont, is het belang van eigen verantwoordelijkheid.

Het maakt niet uit vanuit welk perspectief men naar informatie kijkt, de conclusie blijft hetzelfde. Een allesomvattende oplossing is niet in zicht en niet wenselijk. Conflicten moeten altijd op inhoud worden gebaseerd en zijn niet bedoeld om alleen de afzender vooraf te veroordelen.

Niettemin is het belangrijk om het belang van transparante informatie onder de aandacht te brengen en om het bewustzijn van de kracht van taal en kritische beschouwing van onderwerpen te vergroten. Iedereen is echter primair zelf hiervoor verantwoordelijk, of het nu gaat om journalisten, politici of particulieren. Anders heeft Glenn Greenwald gelijk en zal het officiële gevecht tegen nepnieuws slechts de deur openen naar internetcensuur (13).

zie voor Glenn Greenwald (bekend door zijn hulp bij de onthullingen van Edward Snowden):

Quellen und Anmerkungen:

(1) http://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/18/fake-news-awardscnn-wins-taking-4-11-accolades-announced-donald/
(2) https://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/das-junge-politik-lexikon/239951/fake-news
(3) https://www.buzzfeed.com/karstenschmehl/die-top-fake-news-ueber-angela-merkel?utm_term=.mj2MZANzoM#.fd9KXWAGlK
(4) http://www.tagesspiegel.de/medien/doku-luege-und-wahrheit-in-der-politik/8624446.html
(5) http://www.bildblog.de/68921/wie-bild-den-hass-gegen-fluechtlinge-schuert/
(6) http://www.spiegel.de/panorama/papst-franziskus-ruft-zum-kampf-gegen-fake-news-auf-a-1189632.html
(7) https://netzpolitik.org/2017/netzdg-fake-law-gegen-hate-speech/
(8) https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for-researc/168076277c
(9) https://www.heise.de/newsticker/meldung/Doepfner-Facebook-muss-Probleme-mit-Fake-News-selbst-loesen-3614579.html
(10) https://netzpolitik.org/2018/csunet-netzdg-verstoesst-gegen-die-verfassung/
(11) http://meedia.de/2018/01/24/glaubwuerdigkeit-von-medien-facebook-stellt-seinen-nutzern-lediglich-zwei-fragen-die-das-fake-news-problem-nicht-ansatzweise-loesen/
(12) https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/public-consultation-fake-news-and-online-disinformation
(13) http://justicenow.de/2018-01-19/im-kampf-gegen-fake-news-wird-das-internet-zum-target-staatlicher-zensur/

Dieses Werk ist unter einer Creative Commons-Lizenz(Namensnennung – Nicht kommerziell – Keine Bearbeitungen 4.0 International) lizenziert. Unter Einhaltung der Lizenzbedingungen dürfen Sie es verbreiten und vervielfältigen.