Screen Shot 2018-03-02 at 12.32.34.pngHoe gaat ons geld er in de toekomst uitzien?

ftm.nl · by Niko Roorda – 2-3-2018

Twee weken geleden nam Niko Roorda je mee door de geschiedenis van het geld, van de eerste ruilhandel tot aan het hedendaagse fiatgeld. Maar daar houdt het verhaal niet op. Vandaag deel twee: hoe ons geld steeds minder tastbaar werd.

Duizenden Jaren geleden werd geld bedacht. Sindsdien doorliep het een ingewikkelde geschiedenis, waarbij het herhaaldelijk van karakter veranderde.

Het eerste gedeelte van het verhaal van de geschiedenis van geld heb ik in de vorige aflevering verteld. Maar het verhaal was nog lang niet af, en deze keer ga ik verder waar ik gebleven was. Dat wil zeggen: bij de invoering van computers, internet en digitale betaalmethoden.

In de commentaren op de vorige aflevering is veel geschreven over hoe volledig mijn geschiedenis is. Hoe onvolledig, eigenlijk. Dat is natuurlijk correct. In twee afleveringen van elk een paar duizend woorden kan ik bij lange na niet ingaan op alles wat voor die geschiedenis relevant is. Je kunt er gemakkelijk een heel boek mee vullen, als je wilt. Een trilogie zelfs. Maar dat wil ik niet. Want voor de opbouw van het boek is het niet nodig om volledigheid na te streven.

Het doel van hoofdstuk 2, waartoe dit allemaal behoort, is om de relaties – of het tekort daaraan – te laten zien tussen waarde en geld. En vervolgens om te laten zien dat de vorm die ons huidige geld heeft sterk verschilt van vroeger. Het is veel abstracter geworden: vandaar ook de titel van paragraaf 2.4, hieronder. Aangezien de menselijke technologische ontwikkelingen nog altijd bepaald niet stilstaan, mag je vermoeden dat ook de technologie van het geld en de betaalmethoden nog lang niet aan het eind is gekomen. Dat geeft kansen! Kansen om rare financiële uitwassen te elimineren en om geld op een meer duurzame manier te herontwerpen.

Zo’n herontwerp heeft dan natuurlijk niet alleen betrekking op het geld als een op zichzelf staande technologie. ‘Geld’ heeft in dit verband een beetje de rol van ‘pars pro toto’: een onderdeel dat symbool staat voor het geheel. Dat wil zeggen: het geheel van de wereldwijde economie.

2.4. De abstrahering van geld

Na de ‘Nixon Shock’ van 1971 brak de moderne tijd aan. Pin- en andere passen deden hun intrede. Deze nieuwe betaalmethoden werden in snel tempo populair. Hoezo goud? Niks papier! Plastic is het nieuwe geld. Jammer alleen dat je aan die hedendaagse betaalmiddelen (methode 7 en 8, figuur 2.11) niet kunt zien hoeveel ze waard zijn op het moment dat je ze gebruikt: dat maakt het geld weer een stukje abstracter.

Figuur 2.11. Links: betaalmethode 7, met een plastic betaalkaart waaraan je niet kunt zien hoeveel je ermee kunt betalen. Rechts: betaalmethode 8: met een plastic creditcard waarmee je betaalt als je weet dat je niet kunt betalen.

De komst van het internet hielp wat dat betreft: wie internetbankiert, methode 9 (figuur 2.12), kan op een website keurig zien hoeveel geld er besteed kan worden.

Figuur 2.12. Betaalmethode 9: met getalletjes op een website. Afbeelding: Benutzer: Benji op Wikimedia
Daar staat dan wel een nadeel tegenover: betalen gaat nu zó gemakkelijk, dat je het wel erg snel doet. Heb je bij een betaling ook weleens het gevoel dat, wanneer een paar cijfertjes (je ‘saldo’) op de webpagina van je bank iets veranderen, je dat eigenlijk helemaal geen geld kost? Er vallen geen munten uit je hand, er vloeien geen bankbiljetten uit je portefeuille. Eigenlijk raak je niet echt iets kwijt, dus hup: kopen maar!

Dankzij plastic geld en internetbankieren, voorafgegaan door betaalcheques en papieren bankafschriften, verschoof voor particulieren en bedrijven het financieel zwaartepunt in de loop van de twintigste eeuw van chartaal geld (munten en bankbiljetten) naar giraal geld: ontastbaar geld in de vorm van deposito’s (stortingen) op bankrekeningen.

‘Geld’ is:

Een getalletje op het beeldscherm van een computer, dat een beetje verandert als je waardevolle of plezierige goederen of diensten verkrijgt.

Trouwens, betaalmethoden? Dat woord suggereert dat je, bij de verkrijging van goederen of diensten, iets zou moeten inleveren. Afrekenen. Betalen. Overmaken of storten. Kortom, geld kwijtraken. Eigenlijk nog steeds een vorm van ruilhandel. Maar waarom zou je betalen? Dat hoeft echt niet meer altijd, dankzij twee hedendaagse betaalmethoden (figuur 2.13).

Figuur 2.13. Links: betaalmethode 10: zonder betalen, of juist een boete wegens illegaal downloaden. (Afbeelding: ThePirateBay.) Rechts: betaalmethode 11, door het vrijwillig bekijken van reclame. (Foto: Daniel Oines via Flickr)

Methode 10 is een soort van gok. Het gaat om gratis en illegaal downloaden van films, muziek, software of porno, via nieuwsgroepen of via downloadprogramma’s zoals μTorrent. Het risico is dat er een boete wordt opgelegd, of dat er een virus wordt meegedownload dat daarna heel veel geld kan gaan kosten. Het lijkt een beetje op Monopoly, met een kleine wijziging: ‘Betaal 10 euro voor een cd’tje, of neem een Kanskaart’.

Methode 11 vraagt geen geld maar tijd. En aandacht. Het gaat om het bekijken van reclame, vooral op websites. In ruil daarvoor verkrijgt men ‘gratis’ allerlei diensten. We kopen er antwoorden op zoekopdrachten mee, leuke filmpjes, software, ‘vrienden’, ‘onafhankelijke’ vergelijkingen van producten, ‘nieuws’ en politieke meningen.

‘Geld’ is tijd.

Natuurlijk is dat niet echt gratis. Zoals het spreekwoord zegt: ‘There Ain’t No Such Thing As A Free Lunch’ (Heinlein, 1966; Friedmann, 1975). Niets is voor niets. We betalen niet alleen met onze geestelijke gezondheid en onafhankelijkheid doordat we vrijwillig onze geest laten manipuleren, maar ook nog eens met onze portemonnee doordat de kosten van reclame eenvoudig doorberekend worden in de aanschafprijs van de producten die wij kopen. ‘Gratis’ betekent dus: twee keer betalen.

Vanuit de virtuele realiteit zal kopen door reclamekijken vast nog wel eens uitgebreid worden naar de echte wereld buiten de computer.

Case 2.3. Betalen met reclame

23 februari 2047

“Goedemorgen bakker, mag ik één meergranen tarwe?”

“Jazeker meneer. Print u het brood zelf thuis uit? Dat kost u vijf minuten reclame kijken naar een boodschap van één van mijn bakkerijsponsors. Op spam@info zie ik dat u binnenkort zin gaat krijgen in een vakantie met uw callgirls en uw drie kinderen. Ik heb een leuk nieuw filmpje over familiereizen in Marokko, volgens uw Customer data bent u daar nog nooit geweest. Gaat u zitten!”

“Fijn!”

Er zal wellicht ooit een tijd komen, beschaafder dan de onze, waarin het besef is doorgedrongen dat reclame net zo giftig is als tabak. Voorlopig leven we echter nog in het Grote Reclametijdperk. Reclame is het nieuwe goud en adblockers zijn diefstal: zie figuur 2.14.

Figuur 2.14. Reclame blokkeren is diefstal, of in elk geval een schuldgevoel waard. Afbeelding: Financial Times.

Tja, en als we toch die weg inslaan, dan is belasting betalen ook niet echt nodig. Grote bedrijven weten dat allang.

Case 2.4. ‘Double Irish, Dutch Sandwich’

The Irish Times, vrijdag 19 februari 2016, 14:40:

Google verplaatste in 2014 € 10,7 miljard via Nederland naar Bermuda, als onderdeel van een systeem waarmee het de buitenlandse inkomsten grotendeels kan inboeken zonder belasting af te dragen.

Rekeningen voor Google Netherlands Holdings die donderdag zijn gepubliceerd, laten zien dat de afdeling bijna alle inkomsten heeft overgedragen aan een in Ierland geregistreerde maar op Bermuda gevestigde dochteronderneming, genaamd Google Ireland Holdings. Het betreft voornamelijk royalty’s van de Ierse afdeling waar de meeste niet-Amerikaanse inkomsten doorheen gesluisd worden.

De fiscale strategie staat onder accountants bekend als de ‘double Irish, Dutch Sandwich’. Google, nu onderdeel van het holdingbedrijf Alphabet, is ermee in staat om te voorkomen dat er een Amerikaanse inkomstenbelasting of een Europese bronbelasting moet worden betaald over de inkomsten die het grootste deel van de overzeese winsten van de groep genereren.

Een Google-woordvoerder zei dat het bedrijf de belastingregels toepast in alle landen waar het actief is.

De decennium-oude regeling maakte het Alphabet mogelijk om vorig jaar een effectief belastingtarief toe te passen van slechts 6 procent op de buiten de VS geboekte winst: ongeveer een kwart van het gemiddelde belastingtarief op de overzeese markten.

Bermuda brengt bedrijven geen inkomstenbelasting in rekening.

Vorige week werd Google opgeroepen om te getuigen voor een Britse parlementaire commissie over een aanslag van 130 miljoen dollar, die in januari met de Britse belastingautoriteit was overeengekomen.
De deal bracht de totale Britse belastingheffing tussen 2005 en 2015 op 200 miljoen dollar, terwijl de inkomsten uit het Verenigd Koninkrijk 24 miljard bedroegen.
In Nederland betaalde Google Netherlands Holdings, die geen werknemers heeft, een belasting van slechts € 2,8 miljoen.’

De ‘sandwich’ wordt ook toegepast door Apple, Facebook, Airbnb, IBM, Microsoft, Oracle, Starbucks, Yahoo!, Amazon, Medtronic, General Electric en andere multinationals.

Maar wat multinationals al jaren konden, is nu ook weggelegd voor gewone mensen. Dankzij virtueel geld, de zogeheten cryptocurrencies, met als eerste de bitcoin die in 2009 verscheen. Daar komt geen munt aan te pas, alleen een stukje software: betaalmethode 12 (figuur 2.15). Wanneer je dan ook nog betaalt via het Darknet, met gebruikmaking van het Tor-netwerk, kan geen regering of belastingdienst ontdekken wat of waar je koopt of betaalt.

Figuur 2.15. Betaalmethode 12: met een munt die niet bestaat, althans niet in tastbare zin maar alleen als software: de bitcoin. Afbeelding: OpenSourceHacker.com

Over bitcoins en andere cryptomunten valt nog veel meer interessants te zeggen, en het boek komt er dan ook binnenkort uitgebreider op terug. Op Follow the Money is al heel veel te vinden over cryptocurrency en de blockchain-technologie, bijvoorbeeld van de hand van Marloes Pomp en Thomas Bollen.

De afsluiting van dit beeldverhaal wordt geleverd door betaalmethode 13 (figuur 2.16), die erop gericht is om eveneens niets te hoeven betalen, maar dan in een situatie waarin betaling dan ook echt niet zou moeten plaatsvinden:

Figuur 2.16. Betaalmethode 13: voor wie niets wil betalen. Nul roepies, in India bedacht als betaalmiddel tegen omkoping en corruptie. Afbeelding: http://www.5thpillar.org
Case 2.5. Nul roepies kun je krijgen!

Bron: 5thpillar (2017); Roorda (2015).

Een Indiase studente reed op haar brommer door de Zuid-Indiase stad Pondicherri, toen ze werd aangehouden door een politieagent. Hoewel ze geen overtreding had begaan, al haar papieren in orde waren en ze een rijbewijs bezat, eiste de agent  50 (vijftig roepies) van haar. Ze antwoordde: “Ik geloof niet dat ik iets hoef te betalen. Maar ik kan je wel een biljet geven van nul roepies!” Ze voegde de daad bij het woord, waarop de politieman rood werd van schaamte en haar zonder betalen liet doorrijden.

Mevrouw Singh wilde een officieel eigendomsbewijs voor het stuk grond dat ze bezat, zodat ze er een eigen bedrijf kon starten: een naaiatelier, met hulp van een microkrediet. De ambtenaar die ze benaderde wilde het eigendomspapier direct geven, maar dan moest ze hem  6000 betalen. Mevrouw Singh weigerde dat, en wachtte vervolgens maandenlang: er gebeurde niets. Op het laatst zocht ze hem op en overhandigde hem nul roepies. De ambtenaar begreep de situatie en gaf haar haar papieren.

Ter bestrijding van omkoperij en corruptie is in India de organisatie 5th Pillar opgericht, die de biljetten van nul roepie uitgeeft. Er zijn er inmiddels miljoenen van gedrukt en verspreid, vooral via scholen en universiteiten. Ze bevatten de tekst: “Ik beloof dat ik nimmer omkoopgeld zal betalen of aannemen”. Ze zijn bovendien in hoge resolutie te downloaden van de website van 5th Pillar.

De heer Ashok Jain ging zijn weggesleepte auto ophalen bij het politiebureau van Chennai. De politie vroeg hem om  800 roepies te betalen:  150 boete plus  650 omkoping. Meneer Jain zei dat hij zou betalen als hij een kwitantie kreeg, maar die wilde de politie niet geven. Na veel praten en pleiten riep Ashok zijn vriend Vinod Jain, die naar het bureau kwam en een biljet van  0 aan de politie gaf.

De politie zag de notitie, trok de omkopingseis in, accepteerde  150, en gaf zonder problemen een kwitantie.

Het initiatief heeft navolging gekregen in veel landen, zoals figuur 2.17 illustreert. Inmiddels kunnen biljetten gedownload worden van nul dollars, nul euro’s, nul roebels, nul Britse ponden, Turkse lira’s, Chinese renminbi en meer dan honderd andere munteenheden (Zero currency, 2017).

Figuur 2.17. Een vermogen aan nul geld, besteedbaar in bijna de hele wereld. Afbeelding: http://www.5thpillar.org

‘Geld’ heeft een lange reis gemaakt, door landen en door eeuwen. Het is vele malen van uiterlijk en karakter veranderd, waarbij het gaandeweg steeds abstracter werd: minder tastbaar, moeilijker te begrijpen, maar vlotter uit te geven. Het tempo van de veranderingen nam toe en heeft nu een duizelingwekkende vaart bereikt. Bijna de helft van de 13 betaalmethoden is nog geen vijftig jaar oud. En het verhaal is niet eens compleet, zo wordt contactloos betalen niet eens genoemd.

En nu? Een aantal vragen dringt zich op.

  • Dat het geld nu is wat het is: is dat het gevolg van een soort natuurwet? Een logische, voorzienbare, onvermijdelijke ontwikkeling? Of had het ook heel anders kunnen uitpakken?
  • Zou ‘geld’ nu eindelijk zijn definitieve vorm en betekenis gevonden hebben? Dat lijkt onwaarschijnlijk, gezien het aantal en het tempo van de veranderingen tot nu toe. Hoe zou ‘geld’ er over tien jaar uitzien? Over vijftig jaar?
  • Wordt ‘geld’ steeds beter? Zo ja, wat is beter dan? Zijn we daar blij mee?
  • Zou ‘geld’ zich uiteindelijk ontwikkelen naar een definitieve vorm, misschien wel de best denkbare vorm, het ‘ideale geld’? Hoe ziet de wereld er dan uit?
  • Als mensen samen konden kiezen – liefst na een goed opgezette wereldwijde maatschappelijke discussie – zou ‘geld’ dan zijn wat het nu is of binnenkort zal worden?
  • Wordt er nog betaald, over vijftig jaar?
  • Wat hebben de bankiers intussen allemaal met ons geld gedaan?

Die vraag komt in de volgende aflevering op Follow the Money als eerste aan bod. Over twee weken.

Tot slot

Zijn dat voor jullie zo genoeg definities van geld, in de vorige en deze aflevering? Ik weet zeker dat jullie er samen nog wel een aantal aan kunnen toevoegen. Al hebben toegevoegd zelfs, in de commentaren op eerdere afleveringen. Daar ging het onder meer over geld = schuld of krediet, of juist niet.

Ik kan je verzekeren: over geld als schuld ga ik uitgebreid schrijven. In de volgende aflevering al. Ik had het er graag deze keer al bij gedaan, maar dan wordt de aflevering van vandaag veel te groot, dus dat hou je tegoed.

De volgende keer begin ik trouwens met het multipliereffect, dan weet je dat maar vast. Dat heeft natuurlijk te maken met de vraag waarmee ik zojuist eindigde: Wat hebben de bankiers met ons geld gedaan? Nogal wat, en dat betekent dat ik aan één aflevering niet genoeg zal hebben om dat allemaal te bespreken.

Ook nu is de inhoudsopgave van het boek weer wat bijgesteld. Dat heeft met name betrekking op hoofdstuk 3, waaraan ik momenteel vooral werk. Je kunt hem in zijn nieuwste versie natuurlijk weer downloaden via de website van het boek. Daar vind je ook de wederom gegroeide literatuurlijst.

Verder kun je ook even op mijn Linkedin-pagina kijken, want daar heb ik een berichtover het project geplaatst. Aangezien ik daar verwijs naar Follow the Money, kun je die pagina gemakkelijk gebruiken als je iemand anders op het project wilt wijzen.

ftm.nl · by Niko Roorda

Nederlandstalige- geselecteerde- maar niet gepubliceerde artikelen:

[rss url=https://www.instapaper.com/folder/3512068/rss/6196606/hBBwhP0ZNQTzoQKPjMpBOlQ75o show_title=true show_links=ture show_summary=true show_author=true show_date=true recent=false]