Redactionele aanbeveling: – Verantwoord eigenaarschap van de onderneming – Of hoe de asociale angel uit het kapitaal te halen

redactionele-aanbeveling:-–-verantwoord-eigenaarschap-van-de-onderneming-–-of-hoe-de-asociale-angel-uit-het-kapitaal-te-halen

11-22 06: 46: 00,

Het onbeperkte beschikkingsrecht van de eigenaren over ondernemingen en winsten is het centrale middel van de kapitalistische economie. Het daarop gebaseerde ondernemersinitiatief heeft enorme technische vooruitgang opgeleverd, maar ook uitbuiting van afhankelijke werknemers, de grote massa van de bevolking. Bovendien maakt het eigendomsrecht het mogelijk om met de winst het kapitaal en de economische macht enorm te vergroten, en dus in veel gevallen de politieke macht daarvan afhankelijk te maken en te bepalen. De cruciale vraag is hoe het individuele beschikkingsrecht over kapitaal kan worden behouden, maar hoe de asociale angel eruit kan worden getrokken.

Het huidige eigendomsrecht gaat zo ver dat een bedrijf kan worden verkocht als een particuliere zaak met alles erop en eraan en met enorme winsten. Maar een onderneming is geen ding dat dient voor het privé-, persoonlijk gebruik van de eigenaar, zoals een pak of een auto, die hij ook zonder schade aan anderen zou kunnen weggooien. Het dient niet alleen de eigen behoeften van de eigenaar, maar ook het inkomen van alle noodzakelijke werknemers en de behoeften van vele andere mensen.
De onbeperkte macht over productiemiddelen, financieel kapitaal en winst, of zelfs de verkoop van de hele onderneming, heeft enorme sociale gevolgen voor andere mensen. Aangezien de werknemers van een onderneming tegenwoordig de facto ook productiemiddelen zijn, worden zij bij een verkoop als het ware meeverkocht en, naargelang de onderneming door de koper wordt afgeslankt, gesplitst, gefuseerd of opgesplitst, meeverhuisd of afgestoten. Met hun economisch bestaan zijn ze grotendeels hulpeloos overgeleverd aan de macht en de willekeur van de eigenaar.

Een van de meest gebruikte argumenten voor onbeperkt particulier eigendom van kapitaal en winst beweert dat alleen een onderneming die van zichzelf is en die men voor persoonlijk gewin kan vergroten, aanzet tot de grootste inzet. Zonder egoïsme als drijfveer, zou men eindigen in het socialisme. Maar in het moderne kapitalisme, vooral in kapitaalmaatschappijen, wordt de ondernemersfunctie meestal uitgeoefend door managers in loondienst die daarvoor een hoog inkomen ontvangen. (Zie meer in detail hier Chap. “The entrepreneurial motive”)

En nogal wat ondernemingen laten met nieuwe eigendomsvormen, waarbij de winststroom naar de privé zakken van de eigenaren is uitgesloten, al zien dat ondernemersinitiatieven niet afhankelijk zijn van egoïstisch winstbejag, maar hun intenties kunnen ontlenen aan de vreugde van nuttige produkten voor andere mensen.

Verantwoordelijk eigendom

Reeds 130 jaren geleden maakte natuurkundeprofessor Ernst Abbe, mede-eigenaar van de Carl Zeiss Optical Works in Jena, een stichting eigenaar van het bedrijf na de dood van Carl Zeiss. Het feit dat er nu geen externe particuliere eigenaren waren, noch die als actieve ondernemers in wier particuliere zakken de winsten vloeiden, belemmerde of verhinderde geenszins de enorme expansie van het bedrijf in handen van op het algemeen belang gerichte bestuurders (zie in meer detail hier). Het glasbedrijf Schott werd even later ook eigendom van de Carl Zeiss Foundation.

Er zijn nu ongeveer 200 bedrijven in Duitsland met ongeveer 1,2 miljoen werknemers en 270 miljard euro omzet die verantwoord eigendom zijn. Naast Zeiss zijn dat ondernemingen als Bosch, de op vier na grootste toeleverancier ter wereld ZF-Friedrichshafen, de grote autotoeleverancier Mahle in Stuttgart, de internetzoekmachine Ecosia.org, de warenhuis- en speciaalzaakketen Globus of Alnatura.
Tegenwoordig kiezen steeds meer startende en middelgrote ondernemingen voor deze vorm van eigendom.
Dit biedt namelijk nieuwe mogelijkheden voor opvolging en stelt nieuwe starters in staat gemakkelijker vertrouwen te krijgen in het doel en de doelstelling van hun onderneming, aangezien het ondernemingsvermogen in de onderneming blijft.

Veel ondernemingen, zoals Zeiss of Alnatura, gebruiken liefdadigheidsstichtingen om verantwoordelijkheidseigendom te realiseren, waarvan echter een onderscheid moet worden gemaakt tussen stichtingen waarvan de stichtingen niet liefdadig zijn of die wel vermogenseigenaren en geen verantwoordelijkheidseigenaren hebben. Vandaag zijn er slechts beperkte wettelijke mogelijkheden voor bedrijven die verantwoord eigendom willen invoeren. Het huidige vennootschapsrecht erkent alleen privévermogen, en echte verantwoordelijkheid kan alleen via ingewikkelde juridische omwegen worden bereikt. Daarom pleiten veel ondernemers voor een nieuwe speciale rechtsvorm voor bedrijven met verantwoordelijk eigendom.

Zo hebben op 25.11.2019 in Berlijn meer dan 30 bedrijven de “Stiftung Verantwortungseigentum” opgericht, die deze nieuwe ondernemingsvorm een gemeenschappelijke stem moet geven en de vorming van een eigen rechtsvorm moet bevorderen. Het persbericht van de stichting van 26.11.2019 onthult de belangrijkste motieven van de deelnemers. Daarin staat onder andere:

“”Bedrijven met verantwoordelijk eigendom functioneren eigenlijk als familiebedrijven, behalve dat het bedrijf niet automatisch wordt doorgegeven aan genetische verwanten, maar aan verwanten van waarde en vermogen. Op die manier blijft het bedrijf onafhankelijk en waardegericht, onafhankelijk van de familie”,
benadrukt Thomas Bruch, verantwoordelijk eigenaar van de doe-het-zelf en hypermarktketen GLOBUS (45.000 Werknemers, 8 miljard euro omzet). Hij is stichtend bestuurslid van de stichting en heeft zijn bedrijf – een familiebedrijf van de vijfde generatie – uitsluitend in verantwoordelijkheidseigendom opgezet.

Genica Schäfgen, stichtend bestuurslid en senior executive van de zoekmachine Ecosia.org, voegt hieraan toe: “Deze bedrijven implementeren eigendom van activa die garandeert: Geen enkele generatie verantwoordelijken kan een bedrijf leeghalen en activa meenemen. In die zin is het bedrijf van zichzelf, het dient zijn doel, niet zijn aandeelhouders. Bij Ecosia helpt dit ons om klanten en medewerkers te beloven: “Dit bedrijf is er voor jullie allemaal.”

In Denemarken zijn verantwoordelijke bedrijven 60 goed voor % van de waarde van de Deense aandelenindex. De toonaangevende onderzoeker op het gebied van ondernemingen die eigendom zijn van stichtingen of verantwoordelijkheidsondernemingen, Prof. Dr. Stehen Thomsen van de Copenhagen Business School, vertelt tijdens het evenement over het succes en de essentiële rol die deze ondernemingen in Denemarken spelen: “Niet alleen zijn de ondernemingen even succesvol als andere, na 40 jaar hebben ze meer dan zes keer zoveel kans om te overleven omdat ze op zo’n lange termijn opereren. Werknemers worden daar gemiddeld beter betaald en blijven langer.”

Vooraanstaand financieel onderzoeker en lange tijd decaan van de Business Scholl aan de Universiteit van Oxford, Prof. Dr. Colin Mayer, vraagt zich af wat de toekomst in petto heeft voor het ondernemerschap. Daarbij benadrukt hij de centrale rol van het oormerken van bedrijfsactiva, die zo centraal staat bij verantwoord eigenaarschap: ‘Het doel van een bedrijf is taken uit te voeren die het welzijn van gemeenschappen, de maatschappij en klanten dienen. Daarbij wordt winst gegenereerd voor de eigenaren (het bedrijf) maar dat mag niet het eigenlijke doel van het bedrijf zijn.”

Start-up oprichters die responsibility ownership willen implementeren, zoals Waldemar Zeiler van het condoommerk Einhorn of Denis Bartelt van Duitslands grootste crowdfunding (groepsfinanciering) platform Start-Next tot pioniers als prof. Götz Rehm (oprichter van het levensmiddelenmerk Alnatura) benadrukt als medeoprichters van de stichting dat het tegenwoordig te moeilijk is om verantwoord eigendom in te voeren – zij pleiten voor een nieuwe rechtsvorm. “6 jaar strijd met belastingkantoren en stichtingsinstanties en 200.000 Eurokosten voor notarissen, belastingadviseurs, advocaten enz. – dat moet eenvoudiger, er staan ons vandaag te veel hindernissen in de weg”, zegt Michael Hetzer van Elobau, wereldmarktleider in klimaatneutrale sensortechnologieproducten, bedieningselementen en systemen.

Armin Steuernagel, ondernemer en stichtend bestuurslid van de stichting benadrukt: ‘Het goede nieuws is: de hindernissen kunnen gemakkelijk worden weggenomen. Het enige wat nodig is, is een passende rechtsvorm of een mogelijkheid om te kiezen uit bestaande rechtsvormen die twee beginselen van verantwoord eigendom op een juridisch bindende manier kunnen waarborgen.
1. Toezegging van activa: De activa van de onderneming kunnen niet worden gepersonaliseerd, maar dienen het doel van de onderneming (‘asset lock’).
2.
Zelfbeschikking: De functie van de onderneming kan niet worden geërfd of verkocht, maar blijft bij de mensen die aan de onderneming zijn verbonden, zoals bij een advocatenkantoor.`

Til Wagner, tevens stichtend bestuurslid, voegt hieraan toe: ‘Een dergelijke rechtsvorm zou veel middelgrote ondernemingen kunnen helpen. Immers, veel ondernemers willen tegenwoordig op fiduciaire wijze overdragen aan opvolgers buiten de familie, maar schrikken terug voor de complexiteit van stichtingsoplossingen voor verantwoord eigendom.”

De oprichting van de stichting werd ook gesteund door invloedrijke economen zoals de directeur van het Instituut voor de Duitse Economie prof. Michael Hüther en de voorzitter van het Duitse Instituut voor Economisch Onderzoek Prof. Marcel Fratzscher, en werd erkend in welkomsttoespraken.”
(Bron: Persbericht van de Responsible Ownership Foundation van 26.11.2019)

Samenvattende term

Wikipedia brengt in het bijbehorende artikel een goede samenvatting van wat responsibility ownership in essentie inhoudt:

Responsibility ownership zorgt wettelijk voor twee dingen:

1. Eigenständigkeit: De controle over de onderneming (meerderheid van stemrechten) blijft altijd in handen van mensen die intern verbonden zijn met de onderneming en de waarden van de onderneming uitdragen in termen van haar ontwikkeling op lange termijn. Er is geen automatische vererving en de onderneming kan niet langer als speculatief actief worden verhandeld. Het blijft in de “familie van waarden”.
2.
Asset lock: winst wordt niet gezien als een doel op zich, maar als een middel om een doel te bereiken: Verantwoordelijkheidseigendom legt in juridisch bindende termen vast dat het vermogen van de onderneming niet het persoonlijke vermogen van de verantwoordelijke eigenaars is. Winsten en activa van het bedrijf worden dus zoveel mogelijk vrijgehouden voor de ontwikkeling van het bedrijf – ze dienen het doel van het bedrijf, worden opnieuw geïnvesteerd of geschonken aan goede doelen. De “eigenaars van verantwoordelijkheid” zijn geen “eigenaars van activa”.

In wezen komt verantwoordelijkheidseigendom neer op een uitbreiding van het begrip familiebedrijf, met dit verschil dat de waarde van onafhankelijkheid en het langetermijnkarakter van de verantwoordelijkheid van het bedrijf niet langer gekoppeld is aan een genetische eigenaarsfamilie, maar vooral aan “affiniteit van vaardigheden en waarden”, kortom: aan de eigenaars van verantwoordelijkheid.”

Recente internationale conferentie

Onder het motto “Responsible Ownership in an Economy in Transition” vond op 5 en 6 september in Berlijn de meest recente internationale conferentie van de Responsible Ownership Foundation plaats 2022. 450 Ondernemers en oprichters uit in totaal 19 landen over de hele wereld en deskundigen uit het bedrijfsleven, de wetenschap en de financiële wereld waren bijeengekomen.

De lezing van Bionade-oprichter Peter Kowalsky, voor wie waardegerichtheid en langetermijndenken vanaf het begin deel uitmaakten van zijn bedrijfsmodel, maar die in het bestaande systeem faalde, trok bijzondere belangstelling.
Volgens het persbericht van de stichting van 6.9.2022 vertelde hij “hoe hij door de deelname van een zakenpartner in Bionade-Vertriebs-GmbH geleidelijk de controle in zijn eigen bedrijf verloor – totdat hij gedwongen werd om in zijn ogen verkeerde beslissingen te nemen en uiteindelijk Bionade helemaal op te geven. ‘We waren machteloos aan het einde, en we keken ook alleen maar naar wat er met ons gebeurde. Je moet iets doen aan die machteloosheid, want het geld – en ik zeg de normale beleggers – heeft geen enkel belang bij langetermijndenken.` Daarom is hij voorstander van verantwoord eigenaarschap en heeft hij de eis ondertekend voor een nieuwe rechtsvorm die de onafhankelijkheid van een onderneming wettelijk waarborgt.”
Vandaag zou hij Bionade in verantwoord eigendom oprichten.

“Aan het begin van de conferentie lichtte de internationaal vermaarde juriste Katharina Pistor, hoogleraar aan de Law School van Columbia University in New York, de juridische grondslagen toe van een economisch systeem waarin bedrijven steeds meer tot financiële objecten zijn geworden. Dit veroorzaakt kosten – zoals bijvoorbeeld in de financiële crisis – die uiteindelijk door de samenleving moeten worden gedragen. Het is noodzakelijk om bedrijven weer te de-financialiseren.”
Vandaag is het essentieel om nieuwe vormen van bedrijven te creëren. De huidige bedrijven moeten ook gedefinancialiseerd worden. Het gaat niet alleen om het genereren van de hoogste winst.

“Het optreden van Meredith Whittaker, hoofd van de Signal Foundation van de gelijknamige koeriersdienst, trok veel aandacht. De facto is de messenger app een verantwoord bedrijf: het is voor 100 procent in handen van de Signal Foundation, een non-profit organisatie, en kan dus geen speculatieve asset worden. Whittaker had een nieuwtje in haar bagage: als voorzitter van de Signal Foundation zal ze meteen een beslissende rol spelen in het sturen van het wel en wee van de Messenger-app – naast oprichter Brian Acton, die al bekend was geworden als medeoprichter van WhatsApp.”

“De Nederlandse historicus Rutger Bregman, die internationaal bekend is geworden met boeken als ‘Basically Good’ of ‘Utopias for Realists’, was al even spannend. In gesprek met Armin Steuernagel, medeoprichter van de Purpose Foundation en bestuurslid van de Responsible Ownership Foundation, lichtte Bregman zijn kijk op verantwoord eigendom toe: ‘Wat is er bijzonder aan verantwoord eigendom? Nou, het versterkt het gevoel van een moreel streven. Om iets goeds te maken. Waarde creëren, voor de wereld, voor de samenleving. Wat zou hij de Duitse politiek adviseren? “Ik zou adviseren om dit zeer serieus te nemen.”

Aangezien sommige politici van de stoplichtcoalitie positief spraken over verantwoord eigendom en een nieuwe wettelijke vorm beloofden, vertrokken de mensen met hoge verwachtingen. Maar degenen die de waarde kennen van de beloften van onze partijpolitici zijn sceptisch.

Mogelijke nieuwe rechtsvorm voor ondernemingen

Het tijdschrift “Sozialimpulse” maart 2020 brengt het “Wetsontwerp over de invoering van een nieuwe rechtsvorm voor ondernemingen”, dat werd voorbereid door een “Werkgroep Ondernemingen in Verantwoordelijk Eigendom”. Enkele essentiële bepalingen daaruit, die vooral de mogelijke praktische uitvoering duidelijk maken, worden hier geciteerd:

§ 1 Doel
Ter verwezenlijking van de opdracht uit artikel 14 lid 2 van de basiswet, volgens welke eigendom verplicht en het gebruik ervan tegelijkertijd het algemeen belang moet dienen, maakt de (nieuwe) vennootschap ondernemerschap van elke wettelijk toegestane soort mogelijk door individuele vrijheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid te combineren.

§ 2 Oprichting
De vennootschap wordt door een of meer vennoten opgericht bij notarieel bekrachtigde en door alle vennoten ondertekende statuten en bij inschrijving in het register.

§ 3 Rechts- en procesbevoegdheid
Als privaatrechtelijke entiteit heeft de vennootschap haar eigen rechten en verplichtingen en kan zij zelf dagvaarden en gedagvaard worden.

§ 4 Aansprakelijkheid
Alleen het vermogen van de vennootschap is aansprakelijk voor de schuldeisers van de vennootschap.

§ 8 Organen van de vennootschap
De organen van de vennootschap zijn ten minste de algemene vergadering van aandeelhouders en de raad van bestuur

§ 11 Vertretung
Die Gesellschaft wird von der Gesellschafterversammlung vertreten, tenzij de statuten anders bepalen. De vertegenwoordigingsbevoegdheid kan worden overgedragen aan een of meer vennoten of andere natuurlijke personen. De overdracht moet in het register worden ingeschreven. (…)

§ 13 Beheer
De vennotenvergadering beheert de zaken van de vennootschap, tenzij de statuten anders bepalen. De bevoegdheid om de vennootschap te besturen kan worden gedelegeerd aan individuele aandeelhouders of andere natuurlijke personen.

§ 14 Bestemming van de winst
De algemene vergadering van aandeelhouders beslist over de bestemming van de winst van de vennootschap. De winst komt ten goede aan de vennootschap. Een uitkering kan alleen worden gedaan voor liefdadigheidsdoeleinden. Aan de aandeelhouders wordt geen uitkering gedaan.

§ 15 Aandeelhouder
Alleen een natuurlijk persoon met onbeperkte rechtsbevoegdheid of een andere vennootschap met deze rechtsvorm kan aandeelhouder zijn. Rechten dienaangaande ontstaan bij inschrijving in het register en vervallen bij uittreding uit de vennootschap.
De rechten van de vennootschap zijn niet erfelijk en slechts overdraagbaar voor zover deze wet dat uitdrukkelijk toestaat.
De aandeelhoudersvergadering beslist over de toelating als aandeelhouder. (…)

§ 16 Vergoeding
De vergoeding die de vennoten uit hoofde van hun diensten aan de vennootschap ontvangen, mag niet hoger zijn dan de in de markt gebruikelijke vergoeding.
Vergoedingen of voordelen die als een verkapte winstuitkering moeten worden beschouwd, zijn niet toegestaan. (…)

§ 17 Recht op terugbetaling
Bij uittreding uit de vennootschap heeft de aandeelhouder jegens de vennootschap een vordering tot terugbetaling die niet hoger is dan het bedrag van de door hem gedane inbreng met inbegrip van een overeenkomstige rente van 2 procentpunten boven de respectieve basisrentevoet.
De vordering bestaat niet zolang de betaling zou leiden tot een tekort van het minimumkapitaal volgens § 5.”

Samenvatting

Als de vennootschapsvorm in verantwoord eigendom steeds meer ingang vindt – wat waarschijnlijk alleen in grotere mate kan gebeuren zodra een aparte rechtsvorm bij wet wordt ingevoerd – ben ik ervan overtuigd dat dit een langzame evolutionair-revolutionaire verandering van het huidige roofkapitalisme van binnenuit in gang kan zetten. Met de fundamentele verhindering dat de winst automatisch en ten onrechte in de particuliere zakken van de eigenaren vloeit als een inkomen zonder winstoogmerk, zou een essentiële bron van de immense rijkdom van enkelen opdrogen, die de oorzaak is van de steeds groter wordende kloof tussen arm en rijk en die de weinige rijken economische en sociale macht geeft over de anderen.

Dit zou nog niet alle problemen oplossen van sociale ellende en ongerechtvaardigde discriminatie van de werkende bevolking die het huidige kapitalisme heeft voortgebracht en nog steeds voortbrengt. Maar het zou een ontwikkeling op gang brengen die vanuit een toekomstgerichte basis steeds verder kan worden uitgebreid.

——-

Artikel ook te beluisteren –
Spreker: Nikolas Gerdell:

%d bloggers liken dit: